Khi nhắc đến Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, nhiều người nghĩ ngay đến những lời chúc hoặc món quà dành cho người thân. Nghề gốm Chăm Bàu Trúc là một câu chuyện đáng chú ý bởi tri thức nghề được duy trì qua thực hành, ký ức gia đình và sự khéo léo của nhiều thế hệ phụ nữ. Từ khối đất sét đến chiếc bình có hình dáng riêng, mỗi sản phẩm phản ánh mối liên hệ giữa con người, môi trường và bản sắc cộng đồng.
Nghề Gốm Chăm Và Những Giá Trị Văn Hóa Đặc Trưng
Vì Sao Cách Tạo Hình Gốm Chăm Khác Biệt?
Theo hồ sơ của UNESCO, nghệ thuật làm gốm của người Chăm tạo ra đồ dùng sinh hoạt, vật phẩm phục vụ tín ngưỡng và sản phẩm nghệ thuật như bình, chum, khay hoặc lọ. Một đặc điểm đáng chú ý là người thợ không phụ thuộc vào bàn xoay gốm thông thường mà di chuyển quanh khối đất để tạo hình. Nhờ vậy, đôi tay và chuyển động cơ thể tham gia trực tiếp vào việc điều chỉnh tỷ lệ, đường cong và độ dày của sản phẩm
Đất sét, cát và nước được phối trộn theo hiểu biết nghề của cộng đồng, thay vì áp dụng một công thức công nghiệp cố định cho mọi sản phẩm. Khi hình dáng đã hoàn thiện, gốm thường được xử lý bề mặt rồi đem nung ngoài trời với củi và rơm. UNESCO mô tả quy trình nung truyền thống kéo dài khoảng bảy đến tám giờ với nhiệt độ vào khoảng 800°C, nhưng điều kiện từng mẻ vẫn phụ thuộc môi trường và thao tác của người thợ. Bề mặt sản phẩm vì thế có thể mang những sắc độ tự nhiên, thể hiện dấu vết của lửa và bàn tay làm nghề.
Nét độc đáo của Gốm Chăm Bàu Trúc thể hiện rõ nét qua đôi bàn tay khéo léo cuộn đất, nặn hình đầy tài hoa của người phụ nữ (Ảnh: SnetViet)
Vai Trò Của Phụ Nữ Trong Truyền Dạy Kỹ Năng
UNESCO nhấn mạnh rằng đồ gốm Chăm được làm chủ yếu bởi phụ nữ và nghề là không gian để họ thể hiện khả năng sáng tạo cá nhân. Tri thức được truyền qua nhiều thế hệ trong gia đình, thường bằng cách quan sát người lớn, thử thao tác và nhận góp ý trực tiếp. Trẻ em có thể bắt đầu bằng những việc đơn giản, sau đó học cách nhận biết chất đất và xử lý hình dáng phức tạp. Sự học hỏi diễn ra trong đời sống, gắn với sinh hoạt cộng đồng chứ không chỉ nằm trong lớp dạy nghề có giáo án.
Với nhiều nghệ nhân gốm Chăm, quá trình làm việc còn là dịp trò chuyện, trao đổi kinh nghiệm và duy trì mối quan hệ giữa các hộ gia đình. Vai trò của phụ nữ vì thế không nên chỉ được mô tả qua hình ảnh bàn tay khéo léo mà cần nhìn nhận cả năng lực tổ chức sản xuất và lưu giữ tri thức. Hiểu các công đoạn khuất sau món đồ sẽ giúp việc đánh giá giá trị sản phẩm công bằng hơn.
Từ Ghi Danh UNESCO Đến Bài Toán Giữ Nghề
Danh Sách Cần Bảo Vệ Khẩn Cấp Có Ý Nghĩa Gì?
Năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Điều này không đồng nghĩa với việc nghề đã biến mất, mà cho thấy sức sống của thực hành truyền thống đang đứng trước các nguy cơ cần được quan tâm. Trong hồ sơ, UNESCO đề cập đến khó khăn về nguồn nguyên liệu do đô thị hóa, áp lực thích ứng với thị trường và mức độ quan tâm chưa đồng đều của giới trẻ. Vì vậy, sự công nhận quốc tế nên được hiểu như lời nhắc về trách nhiệm bảo vệ nghề trong đời sống thực tế.
Nếu người thợ phải giảm thời gian truyền dạy để chạy theo hàng hóa giá thấp, tri thức lâu đời có thể bị thu hẹp. Việc bảo tồn không nên biến mọi sản phẩm thành vật trưng bày bất động mà cần cho phép nghệ nhân đổi mới trong giới hạn họ chủ động lựa chọn. Những quyết định về cách dạy nghề, chất liệu và kiểu dáng nên có tiếng nói của chính cộng đồng thực hành.
Người Trẻ Có Thể Góp Phần Giữ Nghề Ra Sao?
Một cách thiết thực là tìm hiểu câu chuyện người làm ra sản phẩm trước khi mua hoặc chia sẻ trên mạng xã hội. Khi đăng ảnh làng nghề, cần hỏi ý kiến người được chụp và ghi nguồn tác giả, tránh dùng hình ảnh văn hóa chỉ như phông nền để thu hút tương tác. Nếu có cơ hội tham gia lớp trải nghiệm, khách nên trả phí phù hợp và tuân thủ hướng dẫn của người dạy. Hoạt động này vừa mang lại trải nghiệm học tập vừa thể hiện sự tôn trọng lao động của nghệ nhân.
Các trường học có thể tổ chức chủ đề tìm hiểu phụ nữ Chăm qua địa lý, lịch sử địa phương và sản phẩm thủ công, thay vì chỉ yêu cầu học sinh sưu tầm ảnh minh họa. Học sinh có thể ghi chép quy trình từ đất đến gốm, đặt câu hỏi về độ bền hoặc lý do cần phơi trước khi nung. Khi sử dụng tư liệu trực tuyến, giáo viên nên ưu tiên trang của UNESCO và các cơ quan văn hóa có thẩm quyền.
Vẻ đẹp nghệ thuật trong Gốm Chăm Bàu Trúc gắn liền với hình ảnh đảm đang chăm chỉ của người phụ nữ Việt đã khơi dậy niềm tự hào sâu sắc về di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại (Ảnh: SnetViet)
Trải Nghiệm Làng Nghề Có Trách Nhiệm Dịp 20/10
Chuẩn Bị Chuyến Tham Quan Gắn Với Câu Chuyện Con Người
Nếu gia đình muốn dành dịp 20/10 để khám phá văn hóa, có thể tìm hiểu khu vực làng gốm Bàu Trúc và liên hệ cơ sở trải nghiệm trước khi đi. Hãy xác nhận ngày mở cửa, khả năng đón khách, chi phí và thời lượng thực hành trực tiếp thay vì mặc định nơi nào cũng tổ chức hoạt động hàng ngày. Khu vực làm gốm có đất, bụi và dụng cụ sản xuất nên cần đi theo hướng dẫn để bảo đảm an toàn.
Trong lúc quan sát, du khách có thể chú ý cách người thợ nắn thân bình, làm miệng gốm và sửa phần đáy. Cần tránh tự ý chạm vào sản phẩm đang phơi hoặc các vật dụng đã chuẩn bị cho mẻ nung. Nếu muốn quay video, nên xin phép trước và không làm gián đoạn công việc chỉ để có góc hình đẹp. Du lịch làng nghề có giá trị khi người tham gia dành thời gian lắng nghe, thay vì coi toàn bộ chuyến đi là một buổi mua sắm ngắn.
Chọn Mua Gốm Và Kể Lại Câu Chuyện Di Sản
Một chiếc bình nhỏ, đĩa trang trí hoặc vật dụng phù hợp có thể trở thành món quà 20/10 gắn với câu chuyện lao động và sáng tạo. Khi chọn mua, nên hỏi rõ mục đích sử dụng vì không phải mọi đồ gốm trang trí đều thích hợp để đựng thực phẩm hay tiếp xúc với nhiệt. Hãy kiểm tra bề mặt, kích thước, hướng dẫn vệ sinh và cách đóng gói để hạn chế hư hại khi vận chuyển. Nếu định làm quà, tấm thiệp kể về nguồn gốc món đồ sẽ tạo thêm chiều sâu mà không cần thổi phồng giá trị sản phẩm.
Trẻ em có thể kể lại vì sao người thợ di chuyển quanh khối đất hoặc cách rơm và củi tham gia vào công đoạn nung truyền thống. Nội dung chia sẻ cần phân biệt điều đã quan sát trực tiếp với kiến thức đọc từ tài liệu. Việc kể chuyện chính xác và có sự tôn trọng cộng đồng góp phần lan tỏa di sản theo hướng bền vững.
Gốm Chăm Bàu Trúc khắc họa chân thực vẻ đẹp của người phụ nữ lao động mộc mạc cùng sự kiên cường vượt qua năm tháng (Ảnh: SnetViet)
Dịp 20/10 là cơ hội nhìn sâu hơn vào đóng góp của phụ nữ trong đời sống văn hóa Việt Nam, không chỉ qua những lời chúc quen thuộc. Nghề gốm Chăm Bàu Trúc cho thấy sức sáng tạo, sự bền bỉ và khả năng truyền tri thức của các thế hệ phụ nữ Chăm. Tìm hiểu hồ sơ UNESCO, tham quan có trách nhiệm và lựa chọn sản phẩm phù hợp đều là cách tiếp cận di sản một cách thiết thực. Khi người làm nghề được lắng nghe và trân trọng, câu chuyện văn hóa có cơ hội tiếp tục sống trong hiện tại.