Nhắc đến hát Then đàn tính, nhiều người hình dung tiếng đàn ngân bên câu hát tiếng dân tộc, nhưng đó mới là một phần của đời sống văn hóa phong phú. Với cộng đồng Tày, Nùng và Thái ở Việt Nam, Then còn gắn với thế giới quan, nghi lễ, mối quan hệ gia đình và ước mong cuộc sống bình an. Năm 2019, UNESCO ghi danh thực hành Then vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, khẳng định giá trị của tri thức do cộng đồng lưu truyền.
Nghệ thuật hát then đàn tính phản ánh nét đẹp văn hóa độc đáo của đồng bào Tày Nùng Thái (Ảnh: SnetViet)
Khám Phá Cấu Trúc Văn Hóa Của Thực Hành Then
Vì Sao Then Không Chỉ Là Một Làn Điệu Dân Ca
Trong tư liệu UNESCO về thực hành Then, nghi lễ được mô tả như một hành trình mang tính biểu tượng kết nối thế giới con người với cõi thiêng. Tùy mục đích, người thực hành Then có thể cầu bình an, mùa màng, sức khỏe hoặc những điều tốt đẹp cho gia đình, cộng đồng. Lời hát, nhạc cụ, trang phục và các vật dụng nghi lễ cùng tạo nên một tổng thể biểu đạt, không nên tách rời rồi giải thích theo cảm nhận chủ quan.
Người thực hành giữ vai trò quan trọng trong việc dẫn dắt nghi lễ và chuyển giao kiến thức qua quan sát, tham gia, ghi nhớ lời hát. Các cách gọi, trình tự và hình thức tổ chức có thể khác nhau giữa địa phương và cộng đồng, nên một đoạn video ngắn không đủ đại diện cho mọi truyền thống. Học sinh có thể bắt đầu bằng việc tìm hiểu bối cảnh ra đời của bài hát, mục đích sinh hoạt và vai trò của gia đình trong việc lưu giữ.
Vai Trò Của Đàn Tính, Tiếng Hát Và Ngôn Ngữ Bản Địa
Đàn tính thường đi cùng tiếng hát Then, tạo nhịp điệu để người thực hành kể chuyện và dẫn dắt các đoạn diễn xướng có ý nghĩa khác nhau. Âm thanh của nhạc cụ giúp người nghe nhận ra tính liên tục của lời kể, nhưng giá trị không chỉ nằm ở giai điệu dễ nhớ hay vẻ đẹp sân khấu. Ngôn ngữ bản địa lưu giữ cách gọi sự vật, quan niệm về thiên nhiên và nhiều lớp tri thức khó truyền tải đầy đủ bằng bản dịch ngắn.
Một bản ghi âm cần kèm thông tin về người trình bày, địa điểm, thời gian và mục đích sử dụng nếu muốn trở thành tài liệu giáo dục đáng tin cậy. Khi ghi hình tại sự kiện cộng đồng, người tham dự phải xin phép chủ thể biểu diễn và tuân thủ những giới hạn được nêu trước buổi lễ. Không nên tự động phát trực tiếp một nghi lễ riêng tư hoặc cắt đoạn âm thanh thành meme gây cười, bởi việc này có thể làm lệch ngữ cảnh tinh thần của di sản.
Không gian sinh hoạt văn hóa dân gian ấm cúng nơi diễn ra các canh hát then truyền thống (Ảnh: SnetViet)
Học Và Trải Nghiệm Then Theo Cách Phù Hợp
Thiết Kế Hoạt Động Tìm Hiểu Văn Hóa Trong Trường Học
Giáo viên có thể mở đầu giờ học bằng bản đồ các vùng có cộng đồng Tày, Nùng, Thái, sau đó cho học sinh quan sát hình ảnh đàn tính và trang phục trong tư liệu được phép sử dụng. Mỗi nhóm chọn một câu hỏi nhỏ, chẳng hạn âm nhạc hỗ trợ kể chuyện ra sao hoặc việc truyền dạy giữa các thế hệ có ý nghĩa gì. Thay vì yêu cầu tái hiện đầy đủ một nghi lễ Then, học sinh có thể trình bày sơ đồ khái niệm và đối chiếu câu trả lời với hồ sơ UNESCO.
Nếu có điều kiện mời nghệ nhân hoặc người nghiên cứu đến giao lưu, nhà trường nên thống trao đổi trước về nội dung, thời lượng và thù lao phù hợp. Học sinh có thể chuẩn bị câu hỏi về quá trình học đàn, ký ức gia đình hoặc cách những người trẻ tiếp cận di sản trong đời sống hiện đại. Hoạt động ghi hình cần có sự đồng ý rõ ràng, đặc biệt khi xuất hiện trẻ em hoặc nội dung liên quan đời sống riêng của người tham gia.
Trải Nghiệm Tại Địa Phương Mà Không Làm Phiền Nghi Lễ
Khi du lịch các vùng văn hóa Tày, Nùng, Thái, du khách nên ưu tiên chương trình trải nghiệm có sự tham gia chủ động của người dân địa phương. Trước khi tới, hãy hỏi rõ hoạt động là buổi biểu diễn giới thiệu âm nhạc, lớp học thử đàn hay một nghi lễ thực sự để chọn cách ứng xử phù hợp. Với nghi lễ riêng của gia đình, quyền từ chối tiếp khách và từ chối ghi hình phải được tôn trọng, dù chuyến đi đã được lên kế hoạch từ trước.
Một trải nghiệm có chiều sâu có thể gồm nghe giải thích về cây đàn, thử nhận biết nhịp, tìm hiểu trang phục và trò chuyện về cách truyền dạy. Du khách nên hỏi trước khi chạm vào vật dụng nghi lễ, đồng thời không mặc trang phục truyền thống để đùa cợt hoặc tạo hình phản cảm. Những nguyên tắc tương tự cũng hữu ích khi tìm hiểu nghề gốm Chăm Bàu Trúc, một di sản sống cần được nhìn từ góc độ người thực hành.
Các nghệ nhân diện trang phục dân tộc say mê trong điệu hát then đậm đà bản sắc (Ảnh: SnetViet)
Gìn Giữ Di Sản Trong Bối Cảnh Du Lịch Và Công Nghệ
Số Hóa Tư Liệu Đi Đôi Với Sự Đồng Ý Của Chủ Thể
Ghi âm chất lượng tốt, chụp ảnh có chú giải và xây dựng bộ từ khóa tiếng bản địa có thể hỗ trợ bảo tồn văn hóa cộng đồng khi được thực hiện đúng quy trình. Tuy nhiên, không phải nội dung nào của Then cũng phù hợp đưa lên internet, đặc biệt khi liên quan lễ thức riêng tư hoặc tri thức có giới hạn truyền dạy. Đơn vị xây dựng kho dữ liệu nên trao đổi rõ ràng quyền truy cập, cách ghi tên nghệ nhân và khả năng yêu cầu chỉnh sửa nội dung trước khi công bố.
Việc dùng AI để nhận dạng âm thanh hoặc phiên âm tiếng dân tộc cũng cần được xem là phương tiện hỗ trợ, không phải nguồn diễn giải tự động hoàn toàn đáng tin. Mô hình có thể nghe sai âm tiết, dịch thiếu sắc thái hoặc gắn nhãn không đúng cho các đoạn nghi lễ có cấu trúc phức tạp. Vì vậy, phần nội dung xuất bản nên có người thông thạo ngôn ngữ và tri thức địa phương kiểm tra trước khi cho học sinh tra cứu.
Phân Biệt Bảo Tồn Với Trình Diễn Chỉ Để Thu Hút Khách
Một chương trình giới thiệu Then có thể tạo thêm cơ hội cho nghệ nhân, nhưng lợi ích kinh tế không nên dẫn đến việc lược bỏ toàn bộ ngữ cảnh văn hóa. Ban tổ chức cần nói rõ nội dung sân khấu hóa là phần giới thiệu được điều chỉnh, khác với thực hành nghi lễ trong không gian cộng đồng. Khi có trẻ em tham gia học đàn hoặc hát, việc bảo đảm lịch học, sự tự nguyện và thù lao công bằng cũng cần được quan tâm.
Giá trị bền vững của di sản Tày Nùng Thái phụ thuộc vào việc người trẻ có cơ hội học từ các thế hệ trước và cảm thấy kiến thức ấy còn ý nghĩa trong đời sống. Việc mở lớp cộng đồng, hỗ trợ ghi chép và tạo không gian giao lưu phù hợp đều cần tiếng nói quyết định của chính chủ thể văn hóa. UNESCO ghi danh di sản không có nghĩa mọi khó khăn trong quá trình truyền dạy đã được giải quyết, cũng không biến mọi hình thức biểu diễn thành một nghi thức giống nhau.
Hát Then đàn tính là cánh cửa để hiểu thêm cách cộng đồng Tày, Nùng, Thái diễn đạt niềm tin, ký ức và quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Người học cần tiếp cận thực hành này bằng tư liệu đáng tin, sự hướng dẫn của chủ thể văn hóa và thái độ tôn trọng không gian nghi lễ. Các hoạt động du lịch, giáo dục hay số hóa chỉ tạo giá trị lâu dài khi có sự đồng thuận và quyền tham gia của cộng đồng.