Lễ hội Katê của đồng bào chăm diễn ra hằng năm vào ngày 1 tháng 7 theo lịch Chăm, tương ứng với khoảng cuối tháng 9 đến đầu tháng 10 Dương lịch. Thời gian này nhiều cộng đồng Chăm Bàlamôn tại Nam Trung Bộ bước vào mùa Katê. Đây không chỉ là một sự kiện biểu diễn phục vụ khách tham quan. Lễ hội Katê trước hết thuộc đời sống tín ngưỡng và cộng đồng của người Chăm Bàlamôn, với các nghi thức tưởng nhớ thần linh, các nhân vật được cộng đồng tôn kính và tổ tiên. Nền tảng du lịch số do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa quản lý mô tả Katê là dịp cộng đồng cầu mong thời tiết thuận hòa, mùa màng tốt đẹp, trong không gian có tiếng trống Paranưng, kèn Saranai và các điệu múa truyền thống.
Katê Diễn Ra Qua Nhiều Không Gian
Không Gian Đền Tháp Mang Tính Thiêng
Katê có trình tự nghi lễ từ đền tháp tới làng và gia đình. Vì vậy, người tham dự cần hiểu rằng khu vực di tích trong ngày lễ không đơn thuần là sân khấu ngoài trời. Những nghi thức tại đền tháp có thể liên quan tới y phục thờ, vật thiêng, lễ dâng cúng và sự tham gia của các chức sắc. Một số phần có quy tắc cụ thể về người được thực hiện, vị trí đứng và thứ tự. Du khách nên quan sát hướng dẫn của ban tổ chức hoặc người địa phương thay vì tự chọn vị trí chỉ vì muốn có góc ảnh đẹp. Việc chắn đường đoàn nghi lễ hoặc tiến sát không gian hành lễ có thể làm gián đoạn hoạt động của cộng đồng. Tôn trọng ranh giới giữa người thực hành nghi lễ và người quan sát là nguyên tắc cơ bản của du lịch văn hóa Chăm.
Lễ hội Katê là ngày tết thiêng liêng và lớn nhất của đồng bào Chăm Bàlamôn (Ảnh: SnetViet)
Từ Đền Tháp, Lễ Hội Đi Vào Đời Sống Làng
Sau những phần nghi lễ thiêng, Katê tiếp tục trong cộng đồng và gia đình. Không gian lúc này gần gũi hơn, với gặp gỡ, âm nhạc, món ăn và các hoạt động chung. Cấu trúc ấy cho thấy di sản không tồn tại riêng trong một công trình cổ. Nó sống trong mối quan hệ giữa gia đình, chức sắc, nghệ nhân, người trẻ và những tập quán được trao truyền. Nếu chỉ tới tháp, chụp vài bức ảnh rồi rời đi, khách có thể nhìn thấy vẻ ngoài của Katê nhưng chưa hiểu nhiều về cách lễ hội kết nối đời sống cộng đồng. Dành thời gian tìm hiểu làng nghề, món ăn, âm nhạc hoặc câu chuyện từ người địa phương sẽ tạo góc nhìn đầy đủ hơn.
Lễ Rước Y Trang Có Ý Nghĩa Gì?
Y Trang Không Phải Đạo Cụ Biểu Diễn
Thông tin chuẩn bị Katê tại Phước Hữu cho biết địa phương phối hợp cùng Hội đồng chức sắc Chăm Bàlamôn và các cộng đồng để tổ chức lễ rước y trang theo phong tục. Trong bối cảnh lễ hội, y trang gắn với nhân vật và không gian thờ tự. Vì vậy, đoàn rước mang ý nghĩa nghi lễ thay vì đơn thuần là phần diễu hành. Người xem nên tránh chạm vào đồ lễ hoặc bước vào hàng rước khi chưa được mời. Nếu muốn chụp chân dung gần, xin phép vẫn là lựa chọn lịch sự. Một nụ cười và vài giây hỏi ý kiến thường không làm người chụp mất khoảnh khắc đáng giá nào, nhưng lại tránh biến người tham dự lễ hội thành “phông nền miễn phí”.
Âm Nhạc Dẫn Dắt Nhịp Nghi Lễ
Âm thanh Katê thường gắn với trống Paranưng, trống Ginăng và kèn Saranai trong các bối cảnh khác nhau. Khánh Hòa cũng đang đẩy mạnh giới thiệu giá trị nhạc cụ Chăm trong các hoạt động văn hóa. Đối với cộng đồng, âm nhạc không chỉ nhằm tạo không khí. Nó có thể tham gia trực tiếp vào nghi thức, múa và cách kết nối giữa con người với thế giới tín ngưỡng. Do đó, khi xem biểu diễn trong lễ, nên lắng nghe cả tiết tấu, sự phối hợp giữa nhạc công và người múa thay vì chỉ tập trung vào trang phục. Nhìn Katê bằng góc độ này giúp phong tục Katê trở thành một hệ thống văn hóa có cấu trúc, không phải tập hợp những chi tiết “lạ mắt”.
Ẩm Thực Gia Đình Cũng Là Một Phần Của Katê
Những Chiếc Bánh Gắn Với Ngày Sum Họp
Nguồn chính thức của tỉnh Khánh Hòa giới thiệu nhiều gia đình Chăm tại Hữu Đức duy trì việc làm bánh truyền thống vào mùa Katê, trong đó có bánh Nòn Ya, Sakaya và bánh tét để dâng cúng cũng như đãi khách. Bánh Sakaya có thể được làm từ trứng, đường, đậu phộng rang và gừng, sau đó hấp cách thủy. Trong khi đó, Nòn Ya còn được gọi là bánh củ gừng do hình dáng gợi liên tưởng tới củ gừng. Giá trị của những món này nằm cả ở quá trình chuẩn bị. Người lớn truyền lại kỹ thuật cho người trẻ, các thành viên cùng làm và món ăn được đặt trong bối cảnh thờ cúng cũng như tiếp khách. Đó là kiểu tri thức rất khó bảo tồn chỉ bằng sách hướng dẫn.
Ẩm Thực Và Làng Nghề Tạo Thành Một Mạng Lưới Văn Hóa
Katê tại Khánh Hòa còn được kết nối với các hoạt động về gốm Chăm Bàu Trúc. Xã Ninh Phước dự kiến tổ chức Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc từ ngày 10 đến 12/10, gắn với mùa Katê và hoạt động bảo vệ di sản nghề gốm. Điều này cho thấy văn hóa Chăm không nên được chia thành các “mục” rời rạc như lễ hội, gốm, âm nhạc hay ẩm thực. Chúng tồn tại trong cùng môi trường cộng đồng. Một vật dụng bằng gốm có thể tham gia đời sống hàng ngày hoặc nghi lễ. Một món bánh có thể vừa là thức ăn vừa là lễ vật. Âm nhạc vừa là nghệ thuật vừa là thành phần của hoạt động tín ngưỡng. Đó là lý do trải nghiệm văn hóa có chiều sâu thường cần nhiều hơn một buổi xem chương trình sân khấu.
Lễ hội Katê mang đến bầu không khí vô cùng sôi động thông qua các điệu múa quạt và tiếng trống Paranưng (Ảnh: SnetViet)
Cách Tham Dự Katê Với Thái Độ Phù Hợp
Trang Phục Nên Phù Hợp Không Gian Tín Ngưỡng
Katê có những phần được tổ chức tại đền và tháp, do đó trang phục gọn gàng, lịch sự là lựa chọn phù hợp. Người tham quan cũng nên chuẩn bị để đi bộ và đứng ngoài trời trong thời gian tương đối dài. Nếu địa điểm có quy định về giày dép hoặc khu vực được phép vào, hãy làm theo hướng dẫn tại chỗ. Quy định từng di tích có thể khác nhau tùy thời điểm và nghi lễ. Không cần mặc trang phục Chăm chỉ để chứng minh mình “hòa nhập”. Trang phục truyền thống mang bối cảnh văn hóa riêng và không phải phụ kiện bắt buộc của khách. Quan trọng hơn là thái độ tôn trọng con người đang thực hành văn hóa của họ.
Hạn Chế Biến Nghi Lễ Thành Một Buổi Chụp Hình
Máy ảnh và điện thoại có thể giúp lưu lại trải nghiệm nhưng không nên điều khiển toàn bộ chuyến đi. Ở một nghi thức đông người, hãy tránh giơ thiết bị che tầm nhìn của người phía sau. Không sử dụng đèn flash sát người làm lễ nếu chưa biết điều đó có được chấp nhận hay không. Nếu thấy một gia đình đang thực hiện nghi thức riêng, không nên tự bước vào sân hoặc nhà để chụp. Khách mời và người lạ có vị trí khác nhau trong đời sống cộng đồng, điều mà camera điện thoại thường rất nhiệt tình giả vờ không biết.
Lễ hội Katê xứng đáng là một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cần được gìn giữ và tôn vinh (Ảnh: SnetViet)
Lễ hội Katê đem lại cơ hội hiếm có để tìm hiểu chiều sâu của văn hóa Chăm Bàlamôn, nhưng giá trị lớn hơn sẽ xuất hiện khi người tham dự xem mình là khách của cộng đồng thay vì người tiêu dùng một “sản phẩm lễ hội”.