Ngày hội Văn hóa Cơ Tu lần đầu tại xã Tây Giang vừa diễn ra trong những ngày đầu tháng 8 với chủ đề “Tây Giang Ngày Mới - Giai Điệu Ngày Mùa”. Cổng thông tin thành phố Đà Nẵng cho biết chương trình diễn ra từ ngày 6–8/8, quy tụ 14 đội với hơn 550 nghệ nhân và diễn viên quần chúng tham gia nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và giao lưu cộng đồng. Đây không chỉ là một sự kiện biểu diễn mà còn là dịp để các làng cùng nhìn lại những thực hành đang được truyền qua nhiều thế hệ.
Người Cơ Tu tại Tây Giang chú trọng bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia (Ảnh: SnetViet)
Ngày hội Văn hóa Cơ Tu đáng chú ý vì văn hóa của một cộng đồng không chỉ nằm trong hiện vật trưng bày. Nó sống trong cách người dân dùng tiếng nói, nhạc cụ, điệu múa, nhà Gươl, nghi lễ, ẩm thực và mối quan hệ với rừng. Khi những yếu tố này xuất hiện trong một ngày hội do chính cộng đồng tham gia, giá trị lớn nằm ở việc người trẻ có cơ hội nhìn thấy, thực hành và hiểu ý nghĩa phía sau từng động tác.
Ngày Hội Tái Hiện Một Không Gian Văn Hóa Cộng Đồng
Cổng thông tin Đà Nẵng cho biết chương trình tại Tây Giang được tổ chức nhằm lan tỏa bản sắc địa phương và tạo động lực cho phát triển văn hóa, du lịch. Sự tham gia của nhiều đội đến từ các khu dân cư giúp ngày hội không bị thu gọn thành một tiết mục sân khấu. Mỗi đội mang theo cách trình diễn, câu chuyện và kỹ năng đã được nuôi dưỡng trong đời sống làng. Với văn hóa Cơ Tu Tây Giang, trống chiêng, múa cộng đồng và nghề thủ công thường liên kết với sinh hoạt chung. Thành phố Đà Nẵng cũng đang xây dựng định hướng bảo tồn văn hóa đồng bào Cơ Tu gắn với du lịch, đời sống và sinh kế cộng đồng.
Ngày hội Văn hóa Cơ Tu đậm đà bản sắc dân tộc (Ảnh: SnetViet)
Múa Tâng Tung Da Dá Gắn Với Nhịp Cộng Đồng
Múa tâng tung da dá là hình ảnh thường xuất hiện trong các sự kiện văn hóa Cơ Tu. Các hoạt động tại Tây Giang nhiều năm qua có chương trình trình diễn trống chiêng cùng điệu múa này, cho thấy đây là một mạch văn hóa được địa phương duy trì liên tục. Người xem có thể nhận ra sự phối hợp giữa nhịp chân, tay, trang phục và âm thanh thay vì tập trung vào một cá nhân biểu diễn riêng. Giá trị của múa tâng tung da dá không chỉ nằm ở vẻ đẹp thị giác. Khi nhiều thế hệ cùng tham gia, điệu múa trở thành phương tiện truyền kỹ năng và ký ức cộng đồng. Người trẻ học cách nghe nhịp, giữ đội hình và hiểu khi nào điệu múa xuất hiện trong sinh hoạt văn hóa. Đưa múa truyền thống vào trường học, câu lạc bộ hoặc ngày hội địa phương vì thế có ý nghĩa. Khi người trẻ tự tham gia, di sản có cơ hội tiếp tục sống trong chính cộng đồng.
Trống Chiêng Không Chỉ Là Phần Nhạc Nền
Trong nhiều hoạt động của người Cơ Tu, trống và chiêng tạo nhịp cho múa, nghi lễ và không gian hội. Các liên hoan tại Tây Giang cũng tổ chức trình diễn trống chiêng cùng múa tâng tung da dá, cho thấy nhạc cụ là một phần quan trọng của hoạt động văn hóa cộng đồng. Việc truyền kỹ năng sử dụng nhạc cụ đòi hỏi người dạy và người học cùng hiện diện. Cảm giác về nhịp và bối cảnh sử dụng là loại tri thức khó ghi đầy đủ bằng văn bản. Khi ngày hội quy tụ nhiều nghệ nhân, giá trị không chỉ dành cho khán giả. Chính các đội cũng có cơ hội quan sát nhau, trao đổi cách thực hành và tạo động lực để tiếp tục duy trì câu lạc bộ ở địa phương.
Bảo Tồn Văn Hóa Cơ Tu Cần Đi Cùng Sinh Kế Và Người Trẻ
Thành phố Đà Nẵng đang hướng tới chính sách hỗ trợ bảo tồn và phát huy văn hóa đồng bào Cơ Tu gắn với du lịch và phát triển đời sống. Các mô hình du lịch cộng đồng tại khu vực Đà Nẵng cũng cho thấy nghệ nhân, ẩm thực, kể chuyện và biểu diễn có thể trở thành phần của sinh kế khi cộng đồng giữ vai trò chủ động. Bảo tồn văn hóa Cơ Tu vì vậy không nên chỉ được hiểu là cất giữ đồ vật cũ. Một ngôi nhà, điệu múa hoặc món ăn chỉ tiếp tục sống khi có người biết làm, có không gian sử dụng và có lý do để thế hệ sau tiếp tục học. Ngày hội là một điểm gặp, còn công việc lâu dài diễn ra trong làng, gia đình, trường học và các nhóm nghệ nhân.
Lễ hội văn hóa Cơ Tu là không gian tái hiện chân thực đời sống tín ngưỡng mang tính tâm linh (Ảnh: SnetViet)
Du Lịch Chỉ Có Giá Trị Khi Không Biến Văn Hóa Thành Phông Nền
Du khách thường bị thu hút bởi trang phục, nhà Gươl, trống chiêng hay ẩm thực vùng cao. Tuy nhiên, nếu hoạt động du lịch chỉ lấy hình ảnh mà không giải thích bối cảnh, văn hóa dễ bị giản lược thành sản phẩm chụp ảnh. Các mô hình cộng đồng được Báo Đà Nẵng đề cập nhấn mạnh vai trò kể chuyện của người địa phương và việc gắn thu nhập với bảo tồn. Một chuyến tham quan có trách nhiệm nên dành thời gian nghe người dân giải thích, hỏi trước khi chụp chân dung ở cự ly gần và tôn trọng khu vực có ý nghĩa nghi lễ. Người xem cũng không nên tự chạm vào nhạc cụ, hiện vật hoặc bước vào đội hình biểu diễn khi chưa được mời. Khi tiền dịch vụ quay lại cộng đồng, người làm văn hóa có thêm điều kiện duy trì hoạt động. Đây không phải giải pháp cho mọi vấn đề, nhưng là cách để bảo tồn gắn với đời sống thay vì trở thành nhiệm vụ tách rời.
Người Trẻ Là Mắt Xích Quyết Định Di Sản Có Tiếp Tục Hay Không
Các chương trình văn hóa tại vùng Cơ Tu đã đưa học sinh và thanh niên vào hoạt động nấu món truyền thống, múa, dùng nhạc cụ và tìm hiểu nghi lễ. Báo Đà Nẵng từng ghi nhận học sinh Cơ Tu tham gia chế biến bánh sừng trâu, cơm lam, thịt nướng ống, cá niêng, măng rừng và rau dớn, đồng thời trải nghiệm múa cùng nhạc cụ truyền thống. Đây là hướng đáng chú ý vì một di sản có thể được ghi hình rất kỹ nhưng vẫn suy giảm nếu lớp trẻ không còn thực hành. Người trẻ không cần sao chép mọi thứ theo cách bất biến. Điều quan trọng là họ hiểu giá trị cốt lõi và vai trò của cộng đồng trong việc giải thích nghi lễ. Ngày hội tạo ra một không gian công cộng để quá trình ấy được nhìn thấy. Khi nghệ nhân lớn tuổi đứng cùng người trẻ trên cùng sân, khán giả đang chứng kiến việc truyền tiếp chứ không chỉ xem một tiết mục.
Ngày Hội Văn Hóa Cơ Tu tại Làng truyền thống Cơ Tu (Ảnh: SnetViet)
Ngày hội Văn hóa Cơ Tu tại Tây Giang cho thấy một sự kiện văn hóa có thể làm nhiều việc cùng lúc: tạo sân chơi cho nghệ nhân, đưa người trẻ tới gần di sản, quảng bá du lịch và mở cuộc trò chuyện về sinh kế. Quy mô hàng trăm nghệ nhân cùng nhiều đội tham gia phản ánh khả năng huy động cộng đồng đáng kể của chương trình. Với văn hóa Cơ Tu Tây Giang, giá trị lâu dài vẫn nằm ngoài sân khấu. Trống chiêng Cơ Tu, múa tâng tung da dá, nghề thủ công, ẩm thực và tri thức về rừng chỉ tiếp tục khi có người thực hành trong đời sống. Ngày hội có thể tạo động lực, còn bảo tồn bền vững cần cộng đồng giữ vai trò trung tâm và người trẻ có cơ hội học bằng trải nghiệm thực tế.